بحران آب یا هندوانه؟‌!

همیاران آب

چندی پیش یکی از این کشورهای کوچک عربی منطقه که سیاستمدارانش بارها حرف‌هایی به زبان آورده‌اند بسی بزرگتر از حجم و اندازه دهانشان، از هندوانه‌های ایران هم بهانه‌ای ساخته بودند برای شیطنت و کالای صادراتی ایران را برگرداندند به بهانه تزریق سمّ در آن!! قاعدتاً این بهانه هم چون بهانه‌های دیگرشان خنده‌دار بود و سمّی در آن هندوانه‌‌ها نبود. اگر هندوانه‌های کشور سمّی بودند که صادرات سال ۹۳ این محصول سی‌درصد رشد نداشت! امّا اگر گمان برود که بحث این یادداشت، روابط بین ایران و کشورهای خلیج‌فارس و یا نقد عملکرد سیاستمداران کشورهای عربی همسایه است گمان درستی نیست. مقام یادداشت روزنامه البته بسی رفیع‌تر از آن است که به بحث هندوانه بپردازد امّا اگر گفته شود که از دریچه دیگری به این خبر و خبرهایی از این دست نگاه شده و به سمّ دیگری نه در هندوانه بلکه در صادرات و تجارت هندوانه در اقتصاد ملّی می‌پردازد آنگاه منزلت طرح آن روشن می‌شود. حال به این آمارها دقت کنیم:

میانگین بارش‌‌ها در کشور در چهل سال گذشته از ۲۵۰ میلی‌متر به ۲۴۰ میلی‌متر کاهش یافته است. تا اینجا شاید عمق فاجعه مشخص نباشد امّا شاید عدد و رقم بعدی بیشتر نگرانمان کند. میزان منابع آب تجدید شونده از ۱۳۵ میلیون متر مکعب به ۱۱۰ میلیون متر مکعب کاهش یافته است. امّا اگر این اعداد هم حساسیتی برنیانگیزد شاید اعداد بعدی نگرانمان کند که قاعدتاً باید چنین کند مگر آنکه اصولاً حساسیتمان را از دست داده باشیم. میانگین سالانه روان آبها از ۸۶ میلیون متر مکعب به ۴۶ میلیون متر مکعب رسیده است.

حال شاید بپرسید خوب! اینها چه ربطی به هندوانه دارد؟ بد نیست بدانیم هندوانه از جمله ارزانترین و در عین حال حجیم‌ترین محصولات کشاورزی است. ارزآوری آن هم در حد بیست سنت در هر کیلو و یا حدود ۲۰۰ دلار در هر تن است. سال گذشته بیش از ۸۳۳ هزار تن از این محصول به بهای هر تن ۲۰۰ دلار صادر شده است و این قدر مطلق صادرات بدون کسر هزینه‌های سنگین حمل و نقل آن است امّا بد نیست بدانیم که برای عمل‌آوری آن بیش از ۲۰۰ میلیارد لیتر آب صرف شده است. به زبان دیگر برای حدود ۱۵۰ میلیون دلار درآمد ارزی ۲۰۰ میلیارد لیتر آب صرف کرده‌ایم که با یک ضرب و تقسیم معمولی می‌شود هزار و سیصد لیتر آب به بهای یک دلار!!… ضمناً یادمان باشد که درباره یک محصول استراتژیک هم صحبت نمی‌کنیم.

حال اجازه دهید مسأله را از دریچه دیگری نگاه کنیم. چند سالی است که مسأله بحران آب تقریباً همه جا مطرح است. آنهم پس از آنکه چندی از تالاب‌‌ها و دریاچه‌‌های کشور یا نابود شده یا در آستانه نابودی قرار گرفته‌اند. مردم هم مرتب در معرض هشدار و توصیه و حتی تهدید که در مصرف آب صرفه‌جویی کنند. البتّه صرفه‌جویی چیز خوبی است و اسراف در هر شکل آن ناپسند و گناه است امّا آیا انداختن گناه خشکسالی و کم‌آبی و بحران آب به گردن بدنه اجتماعی و مردم درست است؟ یا این‌کار، دادن نشانی و آدرس غلط است؟! حتی آیا انداختن گناه بحران به گردن بخش کشاورزی و کشاورزان هم سخن صحیحی است؟ اینکه نیمی از ۶۰۰ دشت کشور در خطر خشکسالی قرار گرفته‌اند و دیگر نمی‌توانند مورد استفاده قرار گیرند یا اینکه کاهش شدید سفره‌های آب زیرزمینی کشور را در معرض آسیب جدی قرار داده است تقصیر کشاورزان است؟ و یا حتی تقصیر آسمان که کم لطف شده است؟ و یا خدای ناکرده و نعوذ‌بالله کوتاهی و غضب خداوند و تقصیر ایزد بری از تقصیر؟

حال به آمار دیگری نگاه کنیم. حدود ۹۰درصد مصرف آب در بخش کشاورزی صرف می‌شود و اگر تمام مرم اعم از شهری و روستایی در مصرف آب شرب صرفه‌جویی کنند آن هم نه به قدر ده یا بیست درصد بلکه به قدر پنجاه درصد،‌ تنها کمتر از ۵درصد به منابع آب افزوده می‌شود. پس به قدر همین سهم نیز در بحران آب نقش دارند. آسمان و ابر و باران و سوراخ لایه اوزون و تغییرات اقلیمی و گرم شدن زمین و … نیز در مقایسه با دوران‌های گذشته به همین اندازه مقصرند. به اندازه کاهش میزان بارندگی از ۲۵۰ به ۲۴۰ میلی‌متر در طول چهل سال!

پس باید مشکل را در جای دیگری جستجو کرد. وقتی با همه اعلام خطرها و هشدارها و دستورالعمل‌ها و بگیر و ببندها شاهدیم که در طی همین سال گذشته صادرات هندوانه نزدیک به ۳۰درصد رشد داشته پس معلوم می‌شود که یا بحران آب وجود خارجی ندارد (که بی‌شک دارد) و یا ما خود را به غفلت زده و آدرس‌های اشتباه به مردم می‌دهیم! اگر بیماری را درست تشخیص ندهیم بلاشک درمان با هر هزینه و صرف وقتی، به فرجامی نمی‌رسد. ساده‌لوحی نکنیم. این بیماری بسیار سخت و آسیب‌زننده است. بحران آب جدی است و بسیار فراتر از توصیه‌ها و تبلیغات کلیشه‌ای اینجا و آنجاست. بیماری را درست تشخیص دهیم و علت را دریابیم.

تردید نباید داشت، سهمی که عدم مدیریت علمی و صحیح بر منابع آب داشته بسیار پررنگ‌تر از عوامل دیگر در ایجاد بحران آب است. و تا زمانی که به آن اعتراف نکنیم راه به جایی نمی‌بریم. تازه این ابتدای کار است بلکه پس از آن باید دست به کار شد و به اصلاح علمی همت گماشت و تصمیمات عاجل و فوری گرفت. با انداختن توپ به زمین این و آن و حتی این دولت و آن دولت هم کار به سامان نمی‌رسد. اجازه دهید به درد دل دلسوزانه یک استاد دانشگاه توجه کنیم. دکتر محسن رنانی عضو هیئت‌ علمی دانشگاه می‌گوید: … در مسأله آب هم دولت‌ها خطا کرده‌اند. از دولت زمان جنگ‌ که بحث خودکفایی گندم و محصولات استراتژیک کشاورزی را به عنوان یک استراتژی ملی مطرح کرد تا دولت سازندگی که سدهای زیادی ساخت به گونه‌ای که جمعیت کشور دو برابر اما سدهای کشور سی برابر رشد کرد، تا دولت اصلاحات که در زمان آن دولت هم استانی شدن شرکت‌های آب منطقه‌ای به اجرا درآمد و الگوهای ملی بهره‌برداری از منابع آب به هم ریخت، تا دولت قبلی [دولت مهر و عدالت] که با تصویب قانونی تحت عنوان تعیین تکلیف چاه‌های آب فاقد پروانه راه را برای پروانه‌دار شدن هزاران حلقه چاه غیرقانونی باز کرد و از آن بدتر در سفرهای استانی مرتب وعده آب می‌‌داد تا برایش کف بزنند. در همه این موارد بحث حکمرانی در مدیریت منابع آب به فراموشی سپرده شد و به همه اینها باید جشن افزایش سی درصدی صادرات هندوانه را افزود که نشان می‌دهد حتی در دولت تدبیر و امید نیز همچنان شاهدیم که بحث مدیریت منابع آب و دستورالعمل تعیین نوع و سطح زیر کشت و اولویت‌بندی کشت محصولات کشاورزی و مسائلی از این دست حتی اگر مورد اهتمام قرار گرفته باشد هنوز تا مرحله اجرا فاصله دارد.

همه ما باید بحران آب را جدی بگیریم. بسیاری از کارشناسان معتقدند، جنگ آینده جنگ آب خواهد بود. به خصوص برای ما که در منطقه خشکی قرار گرفته‌ایم. آب برای ما از طلا، از نفت و از هر سرمایه دیگری مهم‌تر است. اگر هوشیاری به خرج ندهیم شهر به شهر و روستا به روستا و منطقه به منطقه برای دست‌یابی به آب، به جنگ و دعوا با یکدیگر خواهیم پرداخت. لازم نیست میلیاردها دلار و هزاران میلیارد تومان برای انتقال آب از دریا و یا شیرین کردن آب و یا احیای فلان تالاب یا فلان دشت هزینه کنیم، اما لازم است که بخشی از آن را برای مکانیزه کردن کشاورزی، نوسازی شبکه‌های آبیاری، جلوگیری از هدررفت آب، اصلاح الگوی کشت، کمک به کشاورزان برای پذیرش تغییرات و تحولات لازم و جایگزینی منابع درآمدی و توانمندسازی آنان، مهار آبهای سطحی، رفع فرسودگی شبکه‌های آبرسانی شهری و مسائل اساسی دیگری از این دست هزینه کنیم.

منبع: روزنامه اطلاعات 

تعداد بازدید: ۶۸۴

ارسال نظر

تنها امکان ارسال نظر خصوصی وجود دارد
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
نظر شما به هیچ وجه امکان عمومی شدن در قسمت نظرات را ندارد، و تنها راه پاسخگویی به آن نیز از طریق پست الکترونیک می‌باشد. بنابراین در صورتیکه مایل به دریافت پاسخ هستید، پست الکترونیک خود را وارد کنید.

همکاران

پشتیبانی